BEYNƏLXALQ CİNAYƏT MƏHKƏMƏSİNİN TƏRKİBİ, STRUKTURU VƏ YURİSDİKSİYASI

Əlövsət ALLAHVERDİYEV – Bakı Avrasiya Universitetinin dosenti, Silahlı Qüvvələrin   Hərbi Akademiyasının adyunktu, hüquq üzrə fəlsəfə doktoru, lawyer.406@gmail.com

Müasir beynəlxalq hüququn yaranması və inkişafı nəticəsində beynəlxalq cinayət hüququ beynəlxalq hüququn ayrıca bir institutu kimi formalaşdı. Demək olar ki, Beynəlxalq cinayət hüququ beynəlxalq cinayətlərin qarşısının alınmasında və cinayətkarların cəzalandırılmasında beynəlxalq hüquqa mühüm töhfə verdi. Bunu beynəlxalq cinayətlərə görə fiziki şəxslərin məsuliyyətini müəyyən edən və ad hoc qaydasında fəaliyyət göstərən Nürnberq, Tokio, Yuqoslaviya və Ruanda beynəlxalq cinayət tribunallarının nümunələrində görmək mümkündür. Beynəlxalq cinayətlərə görə mühakimə orqanı kimi tanınmış bu tribunalların fəaliyyəti  günümüzə qədər həm tənqid olunmuş, həm də təqdirəlayiq hal kimi dəyərləndirilmişdir. Hətta uzun zaman müzakirələr aparılmış bu bu tribunalları əvəz edə biləcək daimi fəaliyyət göstərən məhkəmə orqanının yaradılması aktuallaşmışdı. Fikir ayrılıqlarına baxmayaraq nəhayət ki, belə bir orqan- Beynəlxalq Cinayət Məhkəməsi yaradıldı, strukturu və tərkibi formalaşdı. O zaman Çin, Rusiya və ABŞ Nizamnaməni təsdiqləməkdən imtina etmişdirlər. ABŞ isə lap uzağa gedərək ölkə xaricində xidmət edən hərbi heyətin siyasi motivlərlə həbs edilmə və cinayət məsuliyyətinə cəlb edilməyə qarşı müdafiəsiz olduğunu iddia etməklə (halbuki, Roma Statutda  BCM-in səlahiyyətlərini şüurlu şəkildə həmin ölkələrin özlərinə tabe edən təminatlar var), bir çox dövlətlərə Birləşmiş Ştatlar vətəndaşlarını heç vaxt BCM-yə təslim etməyəcəklərinə söz verdikləri dırnaqarası 98-ci maddə razılaşmalarını imzalamaqda təzyiq göstərmişdir [1., s.151].

Demək olar ki, cəmiyyətdə Beynəlxalq Ədalət Məhkəməsi ilə Beynəlxalq Cinayət Məhkəməsinin  tərkibi, strukturu, yurisdiksiyası və  fəaliyyəti haqqında yetərli məlumat olmadığından hər hansı müqayisə apara bilmirlər. Nəzərə alsaq ki, Azərbaycan Respublikasının Ermənistanla ərazi mübahisələri var (Ermənistan Azərbaycanın 20 faizdən artıq torpağını işğal edib), eyni zamanda işğal olunmuş ərazilərdə dinc mülki əhali işgəncələrə məruz qalmış, girov götürülmüş, öldürülmüşdür, bu halda hər iki məhkəmənin yurisdiksiyası və fəaliyyəti ölkə ictimaiyyəti üçün çox aktualdır. Bu səbəbdən bunların  müqayisəli  təhlilinin aparılması və yurisdiksiyası haqqında geniş məlumatların verilməsi zəruridir.

Beynəlxalq Cinayət Məhkəməsinin (BCM) Roma Statutuna uyğun olaraq Məhkəmənin yurisdiksiyası “bütünlükdə beynəlxalq ictimaiyyətin narahatlığına səbəb olan təhlükəlilik dərəcəsinə görə mövcud cinayətlərlə məhdudlaşır (5.1-ci maddə) və hazırda üç cinayət növünü əhatə edir: soyqırım, müharibə cinayətləri və insanlıq əleyhinə cinayətlər [1., 154].

Tərifi  Roma  Statutunun 6-cı maddəsində verilən soyqırımı cinayəti özündə “milli, etnik, irqi və ya dini qrupu bütövlükdə və ya qismən məhv etmək niyyətilə törədilən” çoxsaylı hərəkətləri ifadə edir ki, bura belə bir qrupun üzvlərini qətlə yetirmək, onlara ciddi zehni və ya bədən xəsarətləri yetirmək, eləcə də uşaqların bir qrupdan digərinə zorla köçürülməsi daxildir. Mənası 7-ci maddədə əks olunan insanlıq əleyhinə  cinayətlər “hər hansı mülki əhaliyə qarşı yönəlmiş genişmiqyaslı və ya sistematik hücumun bir hissəsi olaraq törədilən” fəaliyyəti nəzərdə tutur və özündə adamöldürmə, kölə vəziyyətinə salma, deportasiya, işgəncə, təcavüz və deportasiyanı ehtiva edir. 8-ci maddədə tərifi verilən müharibə cinayətləri isə “planın və ya siyasətin bir hissəsi olaraq və ya belə cinayətlərin geniş miqyasda törədilməsinin bir hissəsi kimi törədildikdə” Cenevrə Konvensiyasının və beynəlxalq silahlı münaqişələrdə tətbiq edilən digər adət və ənənələrin, qanunların kobud surətdə pozulmasını, o cümlədən Cenevrə Konvensiyasının (daxili münaqişələrdə tətbiq edilən) ciddi pozulmasını əhatə edir.

Roma Statutu  həmçinin 5.2-ci maddəyə uyğun olaraq ondan əvvəl mövcud olan və ad hoc qaydasında fəaliyyət göstərən tribunallardan fərqli olaraq Məhkəmə üçün dördüncü beynəlxalq cinayət olan təcavüz cinayəti ilə əlaqədar yurisdiksiya həyata keçirilməsini təmin edir. Bu cinayətə tərifin verilməsində razılaşma 2010-cu ildə Uqandanın paytaxtı Kampalada xüsusi konfransda əldə edildi, halbuki Məhkəmə ən azı 30 üzv dövlətin Nizamnaməyə müvafiq düzəlişi təsdiqləməsi (indiyə kimi yeddisi təsdiqləyib) və Məhkəmənin bu cinayətlə bağlı öz yurisdiksiyasını aktivləşdirməsinə (bu qərar 2017-ci ildən tez qəbul edilməyəcək) üzv dövlətlərin ən azı üçdə ikisinin razılığı olmadan yurisdiksiyanı həyata keçirilməsi mümkün olmayacaq [1., 151].

Məhkəmənin yurisdiksiyası yalnız fiziki şəxslərə şamil olunur, belə ki dövlətlər və korporasiyalar kimi hüquqi şəxslər üzərində yurisdiksiyası yoxdur. O cümlədən Roma Statutu qüvvəyə minməmişdən əvvəl törədilmiş hər hansı cinayətlə bağlı yurisdiksiya həyata keçirə bilməz, buna görə də yalnız 1 iyul 2002-ci ilə qədər törədilmiş olduğu iddia olunan cinayətkar fəaliyyətlərə baxa bilər. Bu tarixdən sonra Statutu təsdiqləyən dövlət Məhkəmənin yurisdiksiyasına yalnız Nizamnamənin həmin dövlətdə qüvvəyə minəcəyi tarixdən başlayaraq tabe olacaq. Təəssüf hissilə qeyd etməliyik ki, Ermənistan-Azərbaycan Dağlıq Qarabağ münaqişəsi zamanı baş vermiş müharibə cinayətləri, Xocalı soyqırımı cinayəti Beynəlxalq cinayət məhkəməsində araşdırıla bilməz. Roma Statutuna görə bu hadisələr Statutun qəbulundan əvvəl baş verdiyi üçün məhkəmədə baxıla bilməz.

1998-ci il tarixli Roma Statutuna  əsasən yaradılan  BCM-nin əsası, Statutun qüvvəyə minməsi üçün zəruri olan 60 ratifikasiya əldə edildikdən sonra 2002-ci il iyulunda qoyulmuşdur. BCM-nin ilk hakimləri və ilk prokuroru 2003-cü ildə təyin edilmişdir, buna görə də məhkəmə 10 il ərzində fəaliyyətdə olmuşdur. Hazırda Roma Statutuna tərəfdaş olan 122 dövlət var və onlar məhkəmənin yurisdiksiyasına tabedir.

Məhkəmə dörd əsas orqandan: Ədliyyə Bölmələri; Prokurorluq; Məhkəmənin, öz heyəti tərəfindən seçilən üç hakimindən təşkil olunan və BCM-nin ümumi administrasiyasına görə məsuliyyət daşıyan Sədrlik (Prokurorluqdan əlavə); və Məhkəmə administrasiyasının qeyri-ədliyyə istiqamətlərinə görə cavabdeh olan Reyestrdən ibarətdir [2., 350].

Roma Statutu BCM-ni təsis etməklə həmçinin, üzərində  Məhkəmənin yurisdiksiyasının olduğu cinayət qurbanlarına və onların ailələrinə yardım məqsədli maliyyə layihələrinə kömək etmək məqsədilə Qurbanlar üçün Etimad Fondunu da yaratdı. Məhkəməni bütövlükdə idarə edən Üzv Dövlətlərin Assambleyasıdır (ÜDA), bu, Roma Statutuna tərəfdaş olan hər bir dövlətin bir nümayəndəsindən ibarət olan idarəedici nəzarətçi və qanunverici orqandır.

Məhkəmənin tərkibi iddiayaqədərki Bölmə, İddia Bölməsi və Apelyasiya Bölməsi üçün təyin edilən 18 tam iş vaxtlı hakimdən ibarətdir. Hakimlər ÜDA-da olan nümayəndələr tərəfindən seçilir və doqquz il fəaliyyət göstərirlər. BƏM-dəki (Beynəlxalq Ədalət Məhkəməsi) həmkarlarından fərqli olaraq onların yenidən seçilmə hüququ yoxdur. Seçkidə namizədlik iki yolla, ya BƏM-in namizədliyi irəli sürmə prosesində olduğu kimi  Daimi Arbitraj Məhkəməsinin müvafiq milli qrupu tərəfindən, ya da üzv dövlətdə şəxslərin müvafiq yüksək ədliyyə vəzifələrinə təyin edilməsi üçün tətbiq olunan prosedura riayət etməklə bu dövlət tərəfindən irəli sürülür. BƏM-də olduğu kimi BCM-də də ardıcıllığın təmin edilməsi məqsədilə seçkilər hər üç ildən bir Məhkəmənin üçdə birinin, yəni altı hakiminin seçilməsilə şahmat qaydasında keçirilir.

Beynəlxalq Ədalət Məhkəməsinin (BƏM) Statutu ilə müqayisədə Roma Statutu BCM-də hakimlik vəzifələrinə dair namizədlərə olan tələbləri daha geniş şəkildə müəyyən edir. “Yüksək əxlaq nümunəsi” olmaq, “qərəzsizlik və bütövlük” keyfiyyətlərini daşımaq və “ən yüksək ədliyyə vəzifəsinə təyin olunma üçün öz müvafiq Dövlətlərində” (Maddə 36.3.a) ixtisaslı olmaq kimi Məhkəmə hakimlərinə olan tələblərdən əlavə Roma Statutu həmçinin məhkəmənin bütövlükdə həm cinayət, həm də beynəlxalq hüquqda təcrübəyə malik olmasını təmin etmək üçün səy göstərir. Üzv dövlətlər o cümlədən “qadınlara və uşaqlara qarşı zorakılıq da daxil olmaqla digər bu kimi spesifik məsələlərdə hüquqi təcrübəsi olan hakimlərin cəlb edilməsi zərurətini nəzərə almağa” (Maddə 36.8.b) istiqamətlənmişdirlər [3., 155].

BƏM-in Statutu kimi Roma Statutu da həmçinin üzv dövlətləri bütövlükdə məhkəmənin “dünyanın prinsipal hüquqi sistemlərinin” nümayəndəsi olmasını təmin etməyə yönləndirir və eləcə də “bərabərhüquqlu coğrafi nümayəndəliyi” əks etdirir. Bu tələbin yerinə yetirilməsində Üzv Dövlətlər Assambleyası qərara gəlmişdir ki, üzv dövlətlər BMT-nin dörd qruplaşması: Afrika, Latın Amerikası və Karib hövzəsi, Qərbi Avropa və Digər Dövlətlər (bura Avstraliya, Kanada və Yeni Zelandiya daxildir) regional qruplarının hər birindən ən azı üç hakim, Asiya və Şərqi Avropanın hər birindən isə iki hakim seçməlidir. Bu zaman qruplar arasında bölünməli olan beş “artıq” oturacaq qalır. Bütün hakimlər milli məsubiyyəti müxtəlif olmalıdır. Bununla yanaşı, Roma Statutu  Məhkəmənin gender balansını qorumağa səy göstərir. Üzv dövlətlərdən həmçinin “qadın və kişi hakimlərin ədalətli təmsilçiliyi” zərurətinin nəzərə alınması tələb olunur və ÜDA ən azı altı hakimin, yəni Məhkəmənin üçdə birinin qadın olması şərtini irəli sürmüşdür. Hazırda BCM on qadın və yeddi kişi hakimdən təşkil olunub. Qadın təmsilçiliyinin bu səviyyəsi BƏM-dəki bu səviyyə ilə müqayisədə qat-qat üstündür.

Məhkəmə üzərində iştirakçılığı həvəsləndirmək (xüsusilə də təyin edilən qadın hakimlərin sayı ilə əlaqədar) və BCM hakimlərinin malik olduğu güman edilən peşə kvalifikasiyalarını və təcrübəni daha yüksək dəqiqliklə müəyyənləşdirmək üçün göstərilən səylərə baxmayaraq seçki prosesi BƏM-də olduğu kimi siyasi təsirlərə məruz qalır. Buna bəlkə də yalnız dövlətlərin hər iki prosedurun – namizədliyi irəli sürmə və seçkinin səmərəliliyini təmin etdiyi halda arxalanmaq olar.

Üzv dövlətlərin nümayəndələri tərəfindən doqquz il müddətinə seçilən prokurorun rəhbərliyi altında Prokurorluq BCM-in yurisdiksiyası ilə üst-üstə düşən cinayətlərin araşdırılması və şəxslərin cinayət məsuliyyətinə cəlb edilməsinə görə cavabdehdir. Məhkəmənin hazırkı prokuroru Qambiyadan olan Fatu Bensudadır. O, buna qədər Məhkəmənin birinci prokuroru, Argentinadan olan Luis Moreno-Okamponun müavini kimi fəaliyyət göstərmiş və 2012-ci ilin iyununda vəzifəyə təyin olunmuşdur.

Prokurorluq tərəfindən aparılan istintaq araşdırmalarına Roma Statutunun 13-cü maddəsinə uyğun olaraq üç üsuldan biri ilə başlana bilər. Birinci üsulda Statutu tərəfdaş olan dövlətlər, müvafiq hadisənin üzv dövlətin ərazisində baş verdiyi və ya dövlətin bir və ya daha çox vətəndaşına təsirini göstərdiyi halda üzərində BCM-in yurisdiksiyası olan bir və ya daha çox cinayətin törədilməsini aşkarcasına özündə əks etdirən hər hansı situasiyanı Prokurorun diqqətinə çatdıra bilər. Hərçənd ilkin olaraq bu müddəanın, başqa dövlətə təsir edən cinayətləri işarələmək məqsədilə bir və ya daha çox dövlət tərəfindən tətbiq ediləcəyi güman edilirdi, əslində isə Uqanda, Konqo Demokratik Respublikası, Mərkəzi Afrika Respublikası və Mali kimi bir sıra ölkələr iddia edilən və onların müvafiq ərazilərində baş vermiş cinayətkar fəaliyyətin araşdırılmasına istinad edərək işi öz boynuna götürmüşdü [1., 154]. Roma Statutuna tərəfdaş olmayan dövlət eləcə də öz ərazisində baş vermiş və ya onun bir vətəndaşı ilə əlaqəli olan cinayətlərlə bağlı Məhkəmənin yurisdiksiyasını qəbul etmək imkanına malikdir. Bu başlığa əsasən,  Statuta  tərəfdaş olmayan dövlətlərin vətəndaşları tərəfdaş olan dövlətin ərazisində müvafiq cinayətlərdən birini törətməkdə ittiham olunduqda onların BCM-ə yönləndirilməsi də mümkündür [4., 132].. Halbuki, praktiki olaraq bu imkan yuxarıda təsvir edilən, müvafiq dövlətlərin üzərinə cinayətləri özlərinin araşdırmaları və məsuliyyətə cəlb etmələri yükünü qoyan ardıcıllıq prinsipi ilə mühüm dərəcədə azalır.

İkincisi, BMT Xartiyasının 7-ci Başlığına əsasən Təhlükəsizlik Şurası göstərilən cinayətlərdən bir və ya daha çoxunu aşkarcasına özündə əks etdirən hər hansı situasiyanın beynəlxalq sülhə və təhlükəsizliyə təhlükə törətdiyi hesab edildikdə bu situsiyanın araşdırılması üçün müraciət edə bilər. Şura indiyə kimi belə səlahiyyətdən iki dəfə: 2005-ci ildə Sudanla və Darfurdakı vəziyyətlə; və 2011-ci ildə Liviya ilə əlaqədar istifadə edib. İşə baxılma üçün belə müraciətlər olduqda əlaqədar dövlətin Roma Nizamnaməsini təsdiqləyib-təsdiqləməməsi əhəmiyyət kəsb etmir. Nə Sudan, nə də Liviya belə etməyib. Bu yaxınlarda isə hərbi cinayətlərin törədilib-törədilmədiyini araşdırmaq məqsədilə Təhlükəsizlik Şurasının Suriyadakı vəziyyəti baxılma üçün Məhkəməyə təqdim etməsi çağırışları səslənib.

Üçüncüsü, prokuror törədilmiş olduğu iddia edilən cinayətlər barədə etibarlı məlumatlar əldə etmişdirsə və şüurlu şəkildə istintaqı əsaslandırılmış hesab edirsə istintaq araşdırmalarına başlanması qərarını özü verə bilər. Lakin belə araşdırmaya başlamazdan əvvəl prokuror ilk öncə Məhkəmənin İddiayaqədərki Bölməsinin palatalarından birinin razılığını almalıdır. Buna qədərki prokuror Luis Moreno-Okampo 2007-2008-ci illərdə Keniyada və 2010-cu ildə Fil Dişi Sahilində törədilmiş seçkisonrası vəhşiliklərlə bağlı araşdırmalara öz təşəbbüsü ilə başlamışdır (əvvəlcə müvafiq palatanın razılığını almaqla).

Təhlükəsizlik Şurası istintaqın başlanmasını təmin etməyə qadir olduğu kimi həm də istintaqı dayandıra bilər. Roma  Statutunun  16-cı maddəsinə uyğun olaraq Şura hər hansı araşdırmanı və ya şəxsin məhkəməyə verilməsini bir il müddətinə dayandırmaq üçün bu dayandırmanın yenilənmə vaxtını göstərməməklə BCM-nə sorğu göndərə bilər. Təhlükəsizlik Şurasında belə səlahiyyətlərin mükafatlandırılması Statuta dair bir qütbdə Təhlükəsizlik Şurasının beş daimi üzvünün üçü –həm BCM-yə baxılma üçün iş təqdim olunduğu hallarda, həm də BCM-in araşdırmalarının qarşısının alınmasında Şuranın aparıcı rol oynamasının tərəfdarı olan Çin, Rusiya və ABŞ-ın, digər qütbdə isə Statuta Qoşulmayanlar Hərəkatının üzvlərinin də daxil olduğu və Təhlükəsizlik Şurasının bu prosesə müdaxilə etməməsinin lehinə olan dövlətlərin arasında danışıqlar aparıldığı vaxtda əldə edilən kompromisin nəticəsi idi.

Bu kompromis şübhəsiz ki, Statutun  qəbulunun təmin edilməsinə imkan yaratsa da, praktiki olaraq problemlərə yol açmışdır. Bunun nəticəsi idi ki, Çin, Rusiya və ABŞ Statutu təsdiqləməkdən imtina etmişdirlər.

BCM heç bir hüquq-mühafizə orqanına malik deyil, buna görə də xüsusilə şübhəli şəxslərin saxlanılması və ardıcıl olaraq onların azadlıqdan məhrum edilməsi məsələlərində dövlət hakimiyyət orqanlarının yardımına etibar edir (5). Roma Nizamnaməsinə uyğun olaraq üzv dövlətlər Məhkəmənin öz yurisdiksiyasına daxil olan cinayətləri araşdırmasında və məsuliyyətə cəlb etməsində onunla tam əməkdaşlıq etməyə borcludurlar və həmin dövlətlər bundan imtina etdikdə, BCM ÜDA qarşısında məsələ qaldıra bilər. Məhkəmə ona Təhlükəsizlik Şurası tərəfindən təqdim olunan işə baxdıqda, bütün BMT üzvləri Statuta tərəfdaş olub-olmamaqlarından asılı olmayaraq əməkdaşlıq etməyə borcludur.

Hazırda Prokurorluq səkkiz dövlətdə: Mərkəzi Afrika Respublikası, Fil Dişi Sahili, Konqo Demokratik Respublikası, Keniya, Liviya, Mali, Sudan (Darfurla əlaqədar) və Uqandada törədilmiş olduğu iddia edilən cinayətlər üzrə təhqiqatlar aparır. Bununla yanaşı prokuror araşdırmaların zəruri olub-olmadığını müəyyən etmək məqsədilə: Əfqanıstan, Komor adaları, Honduras və Cənubi Koreyada (orada Şimali Koreya tərəfindən törədildiyi iddia olunan cinayətlərlə bağlı) törədilmiş olduğu iddia edilən cinayətlər haqqında məlumatların ibtidai təhlilini həyata keçirir və həmçinin, Kolumbiya, Gürcüstan, Qvineya və Nigeriyada həqiqi məhkəmə icraatının aparılıb-aparılmadığını qiymətləndirir. Prokurorluq özünün ilk hökmünü BCM-in təsis edilməsindən demək olar ki, 10 il keçdikdən sonra, Konqo Demokratik Respublikasının lideri Tomas Lubanqaya Konqonun şimal-şərqində yerləşən İturi regionunda silahlı münaqişə zamanı uşaqların əsgər kimi istismarına görə 14 il müddətinə azadlıqdan məhrumetmə cəzası verilərkən çıxardı. Hökmdən  sonradan apelyasiyaya verildi [1., 155].

Əvvəldə qeyd etmişdik ki, Beynəlxalq Cinayət Məhkəməsinin fəaliyyətində müsbət amillərlə yanaşı tənqidi məqamlar da az deyil. Buna şərait yaradan amillərdən biri məhz güc faktoru, güc hakimiyyətidir, ki, məhkəmə onlara təsir etməkdə çətinlik çəkir. Belə ki, beynəlxalq sferada bir çox cinayətlər törədilir ki, güclü dövlətlər həmin cinayətlərin baş verməsinə gizli dəstək verirlər və bunun daha geniş miqyasada yayılmasına əməkdaşlıq şəraitində imkan verirlər ki, belə hallarda bu cinayətlərin olunmasına  və cinayətkarların cəzalandırılması mümkün olmur. Misal olaraq göstərmək olar ki, bu günə qədər BCM-nin bütün istintaq araşdırmaları Afrika dövlətləri ilə əlaqədar olmuşdur, bu da bəzi narazı müşahidəçilərin təşkilata “Avropanın Afrika üzrə Cinayət Məhkəməsi” adını verməsinə gətirib çıxarmışdır. Çoxlarına görə bu, bəyan edilən neytrallığına baxmayaraq beynəlxalq hüququn bitərəf fəaliyyət göstərməyə qadir olmamasına başqa bir nümunədir, belə ki, daha güclü dövlətlər və onların vətəndaşları və ya güclü müttəfiqləri olan dövlətlər araşdırmalardan yaxa qurtardığı halda, yalnız ən yoxsul və ən zəif dövlətlər təhqiqatlara və cinayət məsuliyyətinə cəlb etməyə məruz qalır. Digərləri bunula razılaşmır və Məhkəmənin baxdığı əksər işlərin Afrika millətlərilə əlaqədar olmasında təəccüblü heç nə görmədiklərini bildirirlər, belə ki, məhz həmin ölkələr yoxsullaşmanın yüksək səviyyəsi ucbatından ədliyyə sisteminin tam funksiyalı olmaması tendensiyasını yaradır və çox güman ki, bununla da BCM-in onları cinayətlərdə mühakimə etməsinə səbəb olurlar. Həmçinin vurğulandı ki, çox Afrikalı Məhkəmənin göstərdiyi səylərə yardımçı olublar və artıq qeyd edildiyi kimi dörd Afrika dövləti öz ərazilərində törədilmiş cinayətlərlə əlaqədar özləri Məhkəməyə müaricət ünvanlayıblar – hərçənd etiraf etmək lazımdır ki, bu müraciətlərin bəzilərinin siyasi motivli olması və müəyyən edilmiş növbəti daxili gündəmə qədər BCM-i manipulyasiya etmək məqsədli olmasına dair ittihamlar irəli sürülmüşdü. Bundan əlavə, hətta BCM-in Afrikadakı fəaliyyətini dəstəkləyənlər də Məhkəmənin baxdığı işlərin sözügedən qitədə ifrat dərəcədə cəmləşməsinin əslində diktatorlara və siyasi elitaya BCM-ni mahiyyət etibarilə qərəzsiz və ya hətta neo-imperialist kimi sərgiləməyə imkan yaratmaqla onların dəyirmanına su tökməsindən narahatdırlar.

Şübhəsiz, Beynəlxalq Cinayət Məhkəməsinin Afrika ilə bağlı narahatlığı dərk etməsi Sudanla münasibətdə adı çəkilən məhkəmənin fəaliyyəti və tədbirləri nəticəsində bu məsələnin 2005-ci ildə BMT Təhlükəsizlik Şurasına müzakirə mövzusu kimi göndərilməsi bu problemi daha da gərginləşdirmişdir. Bu məsələ həmçinin BMT-nin Təhlükəsizlik Şurası ilə Beynəlxalq Cinayət Məhkəməsi arasındakı münasibətlərin problemli təbiətini də ön plana çəkmişdir. 2009-cu ilin mart ayında Sudanın digər dövlət rəsmiləri ilə yanaşı prezident Ömər Əl-Bəşirin də həbs edilməsinə dair Məhkəmənin qərarı, nəinki məsələni ölkənin daxili işlərinə icazəsiz müdaxilə kimi səciyyələndirən Sudan Höküməti tərəfindən etirazlara səbəb oldu (Sudan Roma Nizamnaməsinə tərəfdaş deyil), həm də Afrika İttifaqı (Aİ) bunu Darfurdakı münaqişənin sülh yolu ilə həllinə Məhkəmənin vasitəçilik cəhdlərinə zərbə vuracaq addım kimi qiymətləndirərək məsələyə etirazını bildirdi [1., 156]. Aİ-ni xüsusilə özündən çıxaran fakt 16-cı maddəyə görə öz səlahiyyətlərindən istifadə edərək BCM-in Sudan prezidentinə qarşı apardığı məhkəmə icraatında 12 ay müddətinə qalmaqla bağlı BMT Təhlükəsizlik Şurasına ünvanladığı sorğunu sonuncunun cavablandırmaması oldu. Nəticə etibarilə Aİ öz üzv dövlətlərini prezidentin həbsinin təmin edilməsində BCM ilə əməkdaşlıq etməməyə təlimatlandırdı, prezident isə bir çox Afrika dövlətlərinə səfər edib və indiyə qədər həmin dövlətlərin heç biri həbs qərarının icra edilməsinə razı olmayıb.

Əl-Bəşirin işi Aİ-ni araşdırma və ya məhkəmə icraatının dayandırılmasına görə BCM-ə sifariş verməsi üçün Baş Assambleyaya icazə vermək məqsədilə 16-cı maddəyə düzəliş edilməsi çağırışını etməyə də sövq etdi. Bu da, belə müraciətin sifariş edilməsi sorğusunun qəbulundan altı aylıq bir dövr keçdikdən sonra BMT Təhlükəsizlik Şurasının hərəkətsizliyi şərtilə mümkün idi. Belə düzəlişin qəbulunun faktiki qeyri-mümkün olmasına baxmayaraq (xüsusilə də Roma Statutuna  tərəfdaş dövlətlərin ən azı səkkizdə yeddisinin təsdiqinin tələb olunduğu halda), BMT Təhlükəsizlik Şurasının fəaliyyətsizliyinə Aİ üzvlərinin həddən artıq məyus olmalarını bildirmək təklif edildi. Sözügedən iş Məhkəmənin ədalətin qərəzsiz surətdə tənzimləyicisi olmaqdan çox uzaq olmaqla, həqiqətdə veto hüququnu nəzərə aldıqda BMT Təhlükəsizlik Şurasına daimi beş üzvün təsiri mənasına gələn Şuranın ifrat həddə təsirinə məruz qalmasına aid çoxlarının şübhələrini təsdiqləyərək Afrikada BCM-in nüfuzunu xeyli ləkələdi. Veto hüququnun mövcudluğu əlbəttə ki, həm də o deməkdir ki, daimi beşliyin heç birinə qarşı bu ölkələrin ərazisində törədilən mümkün cinayətlərə görə: məsələn, Tibetdə həyata keçirilən əməllərə görə Çinə və ya Rusiya qüvvələrinin Çeçenistanda törətdiklərinə görə ona qarşı Şura tərəfindən BCM-də iddia qaldırıla bilməz.

Prezident Əl-Bəşir heç də hazırda BCM-in haqqında həbs qərarı çıxardığı yeganə Afrika ölkə başçısı deyil. 2013-cü ilin mart ayında Keniyanın prezidenti seçilmiş Uhuru Kenyatta Keniyada 2007-ci il seçkilərindən sonra baş vermiş vəhşiliklərlə əlaqədar insanlıq əleyhinə cinayətlər törətməkdə 2011-ci ildə təqsirli bilinərək Məhkəmə tərəfindən haqqında iddia açılmışdı.

Son olaraq bir faktı da vurğulamaq lazımdır. Yuxarıdan göründüyü kimi, Məhkəmə özünün ilk hökmünü fəaliyyətə başladıqdan yalnız 10 il sonra çıxarmışdır. YBCT və RBCT-in presedentləri dəqiqdirsə, hökmlərin icrasının təmin edilməsinə ayrılan vaxt həmişə vacib və olduqca dəyərli olacaqdır. Ayındır ki, yalnız ən pis şəxslər cinayət məsuliyyətinə cəlb edilə bilərlər, lakin istehza doğuran odur ki, bu onlara: qalmaq üçün rahat şərait, səlahiyyətli hüquqi təmsilçilik və ölüm cəzasının qeyri-mümkünlüyü kimi mühüm imtiyazlar bəxş edəcək. Bundan əlavə, BCM-in həyata keçirilmiş və ya göz yumulmuş dəhşətli aktların dərc edilməsi kimi əhəmiyyətli və təhsil xarakterli funksiyası olsa da, bu iki arzuolunmaz nəticə ilə sonuclana bilər. Birincisi, mətbu orqanlar ağır cinayətlərə qeyri-adekvat cavab olmaqla müharibə cinayətlərinin dəhşəti ilə yorucu təsir göstərir. İkincisi isə odur ki, şəxslərin cinayət məsuliyyətinə cəlb edilməsi müharibənin yerlə-yeksan etdiyi ərazilərdə sülh razılaşmasına nail olunmasını təhlükə altında qoya bilər[1., 155-157].

Bu problemlərin tanınması bir tərəfdən beynəlxalq cinayətlərdə təqsirləndirilən şəxslərin öz ölkələrində məhkəmə qarşısına çıxarıldığı “qarışıq tribunal”ların təşkil olunmasına gətirib çıxardı, ancaq məhkəmədə həm dövlətin öz hakimləri, həm də milli və beynəlxalq cinayət qanunvericiliyini tətbiq edən xarici hakimlər iştirak etməli idilər. Belə qarışıq tribunallar Kamboca, Syerra-Leone, Şərqi Timor, Bosniya-Herseqovina və Livanda fəaliyyət göstərmişdirlər.

Nəhayət, müasir dünyada son 60 ilə qədər insan hüquqlarının təmin olunması dövlətlərin əsas öhdəliklərindən olsa da bu öhdəliklər bəzən arzuolunan səviyyədə yerinə yetirilməmiş, bəzən insan hüquqlarının qorunmasını bəyan edən tərəflər bu hüquqları pozan siyasi rejimlərə gizli dəstək vermişçlər. Dövlətlər bəzi hüquqları xüsusi irəli çəkdikləri halda, digərlərinin rolunu azaltmaları və ya əhəmiyyət verməmələrinə görə ideoloji üstünlüklər baxımından fərqləndikləri üçün ayrı-ayrı hüquqların mühafizəsi ləkəli, onların icrası isə qeyri-bərabər olaraq qalsa da, indi belə hüquqların müdafiəsi çoxsaylı qlobal və regional konvensiyalarla qorunur. Xüsusilə də, aralarındakı şübhədoğurmayan qarşılıqlı asılılığa baxmayaraq, bir tərəfdən mülki və siyasi, digər tərəfdənsə sosial və iqtisadi hüquqların arasında bolgülərə yol verilir. İkinci Dünya müharibəsindən bəri insan hüquqlarına verilən və artmaqda olan bu əhəmiyyət o mənanı ifadə edirdi ki, artıq fərdlər bəzi məsələlərdə, beynəlxalq hüquqla onlara verilən hüquqlardan yararlanmağa qadir olan və həmin qanunların kobud surətdə pozulmasına görə cinayət məsuliyyətinə cəlbetməyə cavabdeh olan beynəlxalq hüquqi rejimin tabeliyində fəaliyyət göstərirlər.

 

 

 

Ədəbiyyat:

  1. Wade Mansell and Karen Openshaw: İnternational Law (a critical introduction). Oxford and Portland Oregon 2013 s. 151
  2. Robertson G. Crimes against Humanity: the Struggle for Global Justice. New York, New Press, 2006, 758 p.
  3. Батырь В.А. Проблемы имплементации Римского статута Междуна­род­ногo Уголовного суда. М., 2001,
  4. Международный уголовный суд. (сборник документов), Казань: Центр инновационных технологий, 2004
  5. Byron Ch. War Crimes and Crimes against Humanity in the Rome Statute of the International Criminal Court. Manchester, Manchester Univ. Press, 2009
  6. İnternational Crimes, peace and human rights: the role of the İnternational Criminal Court /Dinah Shelton, editor and contributor, Transnational Publishers, İnc. Ardsley, New-York, 2000
  7. un.org/icc/
  8. un.org/icty/
  9. iccnow.org
  10. ictr.org